Óttar Guðmundsson segir frá

Saga læknisfræðinnar - til hvers?

Áhugi minn á sögu læknisfræðinnar er gamall. Ungur las ég af áfergju frásagnir Fóstbræðrasögu af hetjudauða Þormóðs Kolbrúnarskálds; hvernig hann staulaðist helsærður inní hlöðu þar sem mikill fjöldi sárra manna hafði leitað skjóls eftir bardagann á Stiklastöðum. Einhverjir bændadurgar hentu gaman að skáldinu en hann veitti einum þeirra strax verðskuldaða ráðningu og hjó af honum þjóhnappana til að leggja áherslu á hetjuskap sinn. Bóndinn kveinkaði sér mjög Þormóði til mikillar ánægju.

Læknir kom þá að Þormóði og vildi veita honum einhverja aðstoð og greina betur þá áverka sem hann hefði hlotið. Hann kastaði þá fram vísu og dró síðan ör úr hjarta sínu. Þegar hann leit örvaroddinn sagði hann þau orð sem uppi munu verða meðan land byggist: "feitt er oss enn um hjartarætur etc. etc."

Halldór Laxness gerir þessar síðustu stundir hetjunnar reyndar mun ómarkverðari í Gerplu en það breytir ekki því að Þormóður hefur æ síðan verið mér minnisstæður og ekki síður konan sem vildi aðstoða hann á banastundinni. Hún nálgaðist kappann af kurteisi og hjálpsemi en hann hagaði sér eins og dóni, þuldi vísur og sýndi starfi hennar mikla óvirðingu. Þormóður var á banastundinni ákaflega sjálfmiðaður og upptekinn af eigin ágæti eins og hann hafði ávallt verið.

Þegar frásögn Fóstbræðrasögu er skoðuð stendur Þormóður eftir á sviðinu miðju eins og ódauðleg hetja til hinstu stundar en læknirinn verður broslegur þar sem hann (hún) reynir að fá skáldið til að gleypa laukgraut í greiningarskyni. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að hún vinnur verk sín af samviskusemi án aðdáunar og athygli söguritarans. Hún er eins og aukapersóna í leikriti sem kemur einungis við sögu til að undirstrika mikilvægi aðalleikaranna.

Þegar upp er staðið er þó þessi nafnlausa persóna rödd skynsemi og mannúðar í brjálæði styrjalda og miskilins hetjuskapar. Hún reynir að hjálpa þeim mönnum sem örlögin höfðu leitt í alla þessa tortímingu og þjáningu en fær að launum aðeins háð og spott hetjunnar.

Ég fór í framhaldi af þessum lestri að leita uppi þá lækna aðra sem koma við sögu í Íslendingasögum. Þeir eru ekki margir enda hafa flestir unnið verk sín í kyrrþey og skeytt engu hvort þeir komust á blöð sögunnar fyrir afrek sín.

Eins og allir vita eru skrásetjarar sögunnar hrifnastir af herskáum ofbeldismönnum. Mannkynssagan er venjulega saga herkonunga allt frá Alexander mikla til Georg Bush. Læknar hafa á öllum tímum fallið í skuggann af vafasömum afrekum þessara höfðingja. Þessar staðreyndir vöktu áhuga minn fyrir því að halda þessari sögu sem mest og hæst á lofti. Það verður að teljast mikið þroskamerki af mannkynssagan fer einhvern tíma að meta mannúð til jafns við morð, nærgætni til jafns við napalmárásir.

Félagi áhugamanna um sögu læknisfræðinnar er ætlað að halda þessari sögu á lofti og það munum við gera m.a. með þeirri ráðstefnu sem auglýst er á þessari síðu. Ég vil því hvetja sem flesta til að skipuleggja sumarið 2005 með það fyrir augum að vera með okkur í því að rifja upp þá sögu sem er fjarri athygli fjölmiðla og hetjusagnahöfunda.